وقتی واژهای به نام هیجان را میشنوید، چه تجربههایی به ذهنتان سرازیر میشود؟ چه تصاویر و کلماتی در ذهن شما نقش میبندد که آن را مترادف با هیجان و احساسات میدانید؟ آخرین باری را که هیجانی تجربه کردید بهخاطر بیاورید. چه ویژگی منحصربهفردی با دیگر تجربههای شما دارد؟ با چه استدلالی میتوانید تجربههای هیجانی را از اقسام دیگر تجربههایتان جدا کنید؟
اگر هنگام فکر کردن به پرسشهای بالا دچار ابهام و تردید شدهاید، باید بگویم جای نگرانی نیست. هیجانها-یا همان احساسات- در روانشناسی نیز خود درگیر چنین ابهاماتی هستند. صاحبنظران این رشته از گذشته تا به امروز، بر سر تعریف دقیق و فراگیر هیجان توافقی نداشتهاند و بهسختی میتوان میان نظریههای گوناگون، تعریفی واحد از چیستی آن بهدست آورد. برخی بر وجوه بدنی و زیستی هیجان تأکید میکنند، برخی بر نقش رشدی آن در سازگاری کودک با محیط، گروهی بر هیجانهای جهانشمولی که در خدمت بقا هستند و گروهی دیگر بر این باورند که هیجان اساساً در بستر رابطه با دیگری شکل میگیرد و بیرون از آن معنای خود را از دست میدهد.
پرسشی که رنگ کهنگی نمیگیرد
با وجود این اختلافنظرها، تقریباً بسیاری از رویکردهای معاصر رواندرمانی بر یک نکته توافق دارند: تجربه کردن، تنظیم کردن و معنا دادن به هیجانها بخش جداییناپذیر سلامت روان هستند. بسیاری از درمانگران نیز معتقدند که تغییر پایدار تنها از راه دانستن یا فکر کردن رخ نمیدهد؛ بلکه زمانی آغاز میشود که انسان بتواند تجربههای هیجانی خود را تحمل کند، سازمان ببخشد و آنها را بفهمد (Greenberg & Pascual-Leone, 2006; Sønderland et al., 2024) از اینرو، شاید به همین سبب باشد که پرسش «هیجان چیست؟» همچنان از زندهترین پرسشهای روانشناسی بهشمار میآید.
امروز دیگر به سختی میتوان هیجان را پدیدهای تکساحتی و مستقل دانست؛ بهطوریکه فقط در گوشهای از مغز رخ بدهد و ارتباطی با بدن، دستگاه عصبی خودمختار، ساقۀ مغز یا روابط ما با دیگران نداشته باشد. در تجربۀ یک هیجان، نه فقط یک ناحیه از مغز، بلکه شبکهای گسترده از مغز، بدن و محیط اجتماعی همزمان درگیر میشوند.
اما شاید برخلاف آنچه انتظار داشته باشید، قصد این متن تمرکز بر جنبههای فیزیولوژیک یا روانشناختی هیجان نیست. هیجان، با تمام پیچیدگیهایش، برای ما تجربهای دور از دسترس نیست که تنها یک پژوهشگر علوم اعصاب بتواند دربارۀ آن سخن بگوید. ما هر روزه با احساسات و هیجانات خویش زندگی میکنیم و همگی میدانیم که از دست دادن چه حسی دارد، انتظار دیدن دوستی قدیمی چگونه در بدنمان جریان پیدا میکند و ناکامی در رسیدن به خواستهای عمیق چه طعم( طعمِ گسی؛ صرفا پیشنهاد است) دارد.
بنابراین در این نوشته قصد ندارم تا تعریفی نهایی از هیجان ارائه دهم؛ بلکه میخواهم با کمک یکی از ایدههای جذاب علوم اعصاب بینفردی، زاویه دید دیگری پیشنهاد کنم؛ زاویهای که شاید بتواند بخشی از این ابهام دیرینه را روشنتر کند.
یکپارچگی؛ مدلی برای فهم هیجان
دانیل سیگل، یکی از چهرههای شناختهشدۀ علوم اعصاب بینفردی، پیشنهاد متفاوتی از آنچه انتظار میرود، مطرح میکند. او از خواننده میخواهد پیش از هر چیز، تعریفهای آمادۀ خود را موقتاً کنار بگذارد و به تجربۀ زندۀ هیجان بازگردد (Siegel, 2009)
لطفا شما هم در هنگام خواندن ادامۀ این متن همین کار را انجام دهید. هرچه از قبل دربارۀ هیجان میدانید برای چند دقیقه کنار بگذارید. به جای آنکه فوراً به تجربههایتان معنا بدهید، ببینید بدنتان چه چیزی برای گفتن دارد. اجازه دهید پیش از آنکه ذهنتان توضیحی بسازد، خود تجربه با شما سخن بگوید.
سیگل پیشنهاد میکند هیجان را نه یک «چیز»، بلکه یک «فعل» ببینیم؛ نه رویدادی که اتفاق میافتد، بلکه فرآیندی که مدام در حال رخ دادن است. جریانی پویا از تغییر، سازمانیابی و بازسازمانیابی که هیچگاه ایستا نمیشود. اما برای فهم این نگاه، ابتدا باید مفهوم «یکپارچگی» را روشن کنیم.
تمایز و پیوند؛ ذات سیستمهای پیچیده
از نگاه سیگل (Siegel, 2009)، هر سیستم سالم از دو ویژگی اساسی تشکیل شده است: تمایز و پیوند. اجزای یک سیستم ابتدا هویت مستقل خود را دارند و سپس بدون از دست دادن تفاوتهایشان با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند. موتور خودرو زمانی درست کار میکند که هر قطعه، وظیفۀ مشخصی را داشته باشد، اما همزمان با سایر قطعات نیز هماهنگ عمل کند. اگر همۀ قطعات یکی شوند، دیگر موتوری وجود نخواهد داشت؛ اگر هم ارتباطشان قطع شود، سیستم از هم میپاشد. سیگل معتقد است ذهن، مغز، بدن و حتی روابط انسانی نیز از همین قانون پیروی میکنند.
نکتۀ ظریف نظریۀ او دقیقاً همینجاست. او نمیگوید هیجان نتیجۀ یکپارچگی است یا اینکه هیجان بعداً باعث یکپارچگی میشود. پیشنهاد او بنیادیتر از این دو است. از نظر او، هیجان، خود فرایند سازمان یافتن جریان انرژی و اطلاعات است. هر بار که هیجانی را تجربه میکنیم، در واقع الگوی ارتباط میان بخشهای مختلف بدن، مغز، ذهن و رابطه در حال تغییر است. به بیان دیگر، هیجان همان بازآرایی سیستم است.
البته این بازآرایی همیشه به سمت سلامت پیش نمیرود. گاهی این سازمانیافتگی انعطاف، انسجام و هماهنگی بیشتری ایجاد میکند و گاهی برعکس، اجزای سیستم را از هم دورتر میکند و به آشفتگی یا انعطافناپذیری بیشتر میانجامد.
به همین دلیل، از نگاه سیگل، مسئلۀ اصلی وجود یا عدم وجود هیجان نیست؛ بلکه کیفیت سازمانیافتگیای است که آن هیجان در کل سیستم ایجاد میکند. در سیستم عصبی ما نیز همین منطق برقرار است؛ همانگونه که در روابط بینفردی و حتی در سازمانیافتگی بدن صدق میکند.
مثالی از یکپارچگی در نظریههای هیجان
خوب است برای روشنتر شدن موضوع، به هیجانهای پایه اشاره کنیم؛ همان شش هیجانی که پاول اکمن (Ekman, 1992) آنها را توصیف کرد. اکمن، و پیش از او داروین و سیلوان تامکینز، معتقد بودند این هیجانها به صورت ذاتی در مغز سیمکشی شدهاند و هرکدام با الگوهای مشخصی از فعالیت بدنی، عضلانی و چهره همراه هستند.
از نگاه سیگل، میتوان همین یافتهها را نیز از دریچۀ یکپارچگی فهمید. اگر هر هیجان پایه حاصل همکاری گروه مشخصی از شبکههای عصبی باشد که همزمان فعال میشوند و الگوی معینی از تجربۀ بدنی، رفتار و احساس را شکل میدهند، در واقع با نمونهای از «تمایز و پیوند» روبهرو هستیم. شبکههایی که هرکدام کارکرد مستقل خود را دارند، هنگام تجربۀ یک هیجان بهیکدیگر متصل میشوند و الگویی منسجم از فعالیت را پدید میآورند. بنابراین حتی هیجانهای پایه نیز نه فعالیت یک نقطه از مغز، بلکه نتیجۀ هماهنگی شبکهای از سامانههای متفاوتاند.
سیگل عشق را نیز با همین منطق توضیح میدهد. وقتی عاشق کسی میشویم، مدام در تلاش هستیم فاصلۀ میان جهان درونی خود و دیگری را کمتر کنیم. با کلمات، نگاه، لمس و حضور، پلی میان دو ذهن میسازیم. عشق از این منظر، فقط یک احساس نیست؛ فرایندی از پیوند دادن دو موجود متمایز است، بیآنکه فردیت هیچکدام از میان برود.
حتی رواندرمانی نیز از نظر او چیزی جز شکل ویژهای از یکپارچگی نیست. درمانگر و مراجع، دو ذهن مستقلاند که از طریق توجه مشترک، همدلی و گفتوگو، شبکهای مشترک از معنا میسازند. همین تجربۀ بینفردی است که بهتدریج الگوهای فعالیت مغز را دگرگون میکند و امکان شکلگیری سازمانیافتگی تازهای را فراهم میآورد.
«من» یا «هیجان» کدام یک تغییر میکنیم؟
حال نوبت آن رسیده که مجددا به تجربههای خود بازگردیم. آیا تا بهحال دقت کردهاید که هر تجربۀ هیجانی، کیفیت بودن شما را تغییر داده است؟ نه فقط حالتان، بلکه شیوۀ ارتباطتان با بدنتان، با دیگران و حتی با خودتان را؟
اگر چنین باشد، شاید بتوان گفت مرز میان سلامت و بیماری نیز از همینجا آغاز میشود. هرچه تجربههای هیجانی بتوانند ارتباط میان بخشهای مختلف وجود ما را حفظ یا تقویت کنند، به سلامت نزدیکتر میشویم. اما هرچه این تجربهها به آشفتگی، گسست یا انعطافناپذیری بیشتر سیستم دامن بزند، از یکپارچگی فاصله میگیریم.
تروما نمونۀ روشنی از همین وضعیت است. تجربهای که آنقدر شدید بوده که سیستم نتوانسته اجزای مختلف خود را دوباره به هم پیوند دهد؛ خاطره، بدن، هیجان و معنا از هم جدا ماندهاند و به جای انسجام، بینظمی بیشتری بر جای گذاشتهاند.
شاید با این تغییر نگاه هنوز تعریف نهایی هیجان را پیدا نکرده باشیم، اما دستکم راه تازهای برای فهم آن گشودهایم. هیجان دیگر صرفاً احساسی نیست که تجربه میکنیم، بلکه فرایندی است که در هر لحظه شیوۀ سازمانیافتگی ذهن، مغز، بدن و رابطۀ ما را تغییر میدهد و دقیقا به همینخاطر صحیح است اگر بگوییم هر تجربۀ هیجانی، ما را -هرچند اندک- به انسانی متفاوت از چند لحظه قبل تبدیل میکند.