اختلال افسردگی اساسی

نشانه‌های اختلال افسردگی اساسی

علائم افسردگی اساسی تنها به موارد روانشناختی محدود نمی‌شوند. طیف وسیعی از تغییرات جسمی و شناختی را در برمی‌گیرند.

۱. تغییرات خواب

اختلال در خواب یکی از شایع‌ترین شکایات مبتلایان به افسردگی است. فرد ممکن است دچار بی‌خوابی باشد. بعضی از افراد نیمه‌شب بیدار می‌شوند و دیگر نمی‌توانند بخوابند. برخی دیگر دچار پرخوابی می‌شوند و از خواب به‌عنوان فرار از واقعیت استفاده می‌کنند.

۲. کاهش علاقه و لذت

این نشانه که در اصطلاح پزشکی آنهدونیا (Anhedonia) نامیده می‌شود، از نشانه‌های اصلی افسردگی است. انواع سرگرمی‌، ورزش، معاشرت با دوستان و حتی رابطه جنسی، دیگر هیچ لذتی برای فرد ندارد.

۳. احساس گناه و بی‌ارزشی

فرد افسرده مدام خود را سرزنش می‌کند و بابت امور مختلف خود را مقصر می‌داند. نشخوار ذهنی درباره اشتباهات گذشته، احساس گناه بی‌دلیل و نفرت از خود، در این افراد بسیار رایج است.

۴. کاهش انرژی

خستگی افسردگی با خستگی عادی فرق دارد. احساس خستگی در این اختلال با استراحت برطرف نمی‌شود. انجام کارهای ساده، مثل دوش گرفتن و لباس پوشیدن، هم نیازمند تلاشی زیادی است.

۵. تمرکز و شناخت

«احساس می‌کنم مغزم رو مه گرفته» شکایت شایعی است. مبتلایان به افسردگی در تمرکز، تصمیم‌گیری و یاد آوری جزئیات مشکل دارند. بسیاری از سالمندان با شکایت از ضعف حافظه مراجعه می‌کنند که این افسردگی با زوال عقل اشتباه گرفته می‌شود.

۶. تغییر اشتها

فرد افسرده اغلب دچار پراشتهایی یا بی‌اشتهایی می‌شود. نکته مهم، تغییر وزن در افسردگی (بیش از ۵ درصد در یک ماه) بدون رژیم غذایی است.

۷.  رخوت و کندی یا بی‌قراری روانی‌حرکتی

این حالت حرکتی برای دیگران هم باید مشهود باشد. فرد ممکن است بسیار کند صحبت و حرکت کند. یا دچار بی‌قراری شدید باشد، نتواند یک جا بنشیند و مدام دست‌هایش را فشار دهد.

۸. افکار مرگ و خودکشی

این خطرناک‌ترین نشانه افسردگی است. این افکار می‌تواند از «کاش فردا بیدار نشوم»؛ خودکشی منفعل تا برنامه‌ریزی دقیق برای پایان دادن به زندگی؛ خودکشی فعال متغیر باشد.

علائم غیراختصاصی

افسردگی اغلب با دردهای فیزیکی بدون دلیل پزشکی ظاهر می‌شود. این علائم باعث مراجعه فرد به متخصص داخلی و گوارش، می‌شود. اما ریشه مشکل در جای دیگری است:

• دردهای عضلانی و مفصلی مبهم
• سردردهای مزمن
• مشکلات گوارشی (یبوست یا اسهال )
• اختلال در عملکرد جنسی و قاعدگی نامنظم در زنان

تفاوت افسردگی با سوگ و غم

• غم در برابر غم همیشگی: در سوگ، احساسات دردناک به‌صورت نوسانی می‌آیند. همراه این غم خاطرات خوب فرد فوت شده نیز می‌آید. در افسردگی، خلق و خو به‌طور مدام پایین است.
• عزت‌نفس: در سوگ، عزت‌نفس معمولاً حفظ می‌شود. فرد غمگین است اما خودش را «بی‌ارزش» یا «بد» نمی‌داند. در افسردگی، احساس بی‌ارزشی و تنفر از خود، هسته مرکزی اختلال است.
• پذیرش تسلی: فرد داغدار معمولاً از حمایت دیگران استقبال می‌کند فرد افسرده  اما خود را منزوی می کند و حس می‌‌‌کند سربار است.

ریشه‌ها و عوامل افسردگی:

هیچ عامل واحدی باعث افسردگی نمی‌شود. جدیدترین مقالات نشان می‌دهند که افسردگی نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل زیر است:

۱. علل زیستی

• از نظر زیستی، تغییر فعالیت‌های انتقال‌دهنده‌های عصبی ( سروتونین، نورآدرنالین و دوپامین) در تنظیم خلق دخیل هستند. این عوامل شیمیایی مغز در کنترل خلق، خواب، اشتها و انرژی نقش مهمی دارند.
• فاکتورهای نوروتروفیک: در مغز افراد افسرده، سطح پروتئینی به نام BDNF کاهش می‌یابد. این کاهش سطح پروتئین نورون‌ها را در مناطقی مانند هیپوکامپ (مسئول حافظه و هیجان) ضعیف و کوچک می‌‌کند.
• محور HPA: سیستم پاسخ به استرس در بدن این افراد بیش‌ازحد فعال است. سطح کورتیزول به طور مزمن بالا است که  برای سلول‌های مغزی سم است.

۲. نقش التهاب و سیستم ایمنی

تحقیقات رابطه مستقیمی بین التهاب بدن و افسردگی پیدا کرده‌اند. افزایش سیتوکین‌های التهابی در بدن می‌تواند از سد خونی ـ مغزی عبور کرده و بر تولید سروتونین و دوپامین تأثیر بگذارد.

۳. عوامل ژنتیکی

اگر یکی از بستگان درجه اول (والدین، خواهر و برادر) افسردگی داشته باشد، احتمال ابتلا حدود ۳ برابر بیشتر می‌شود. البته ژن افسردگی وجود ندارد، بلکه مجموعه‌ای از ژن‌ها «آسیب‌پذیری» را منتقل می‌کنند.

۴. عوامل روانشناختی و محیطی

الف) نظریه درماندگی و ناامیدی

وقتی فردی، بارها و بارها تلاش می‌کند، اما نتیجه ‌ای بدست نمی‌آورد(مثل دانش‌آموزی که هر چقدر هم درس می‌خواند، باز نمره خوبی نمی‌گیرد)، کم‌کم به این باور معتقد می‌شود؛ «هیچ کاری از دست من برنمی‌آید و هیچ کنترلی روی اوضاع ندارم».

این تفکر ابتلا به افسردگی را بسیار بالا می‌برد، خصوصا وقتی ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

• «تقصیر من است»
• «همیشه همین‌طور خواهد بود»
• «این شکست به همه بخش‌های زندگی‌ام سرایت می‌کند»

ب) نظریه روانپویشی

در این دیدگاه، از کودکی در فرد افسرده احساس ارزشمندی پرورش نیافته ‌است. کودک برای اینکه حس کند «من به‌خودی‌خود دوست‌داشتنی‌ هستم»، به محبت بی‌قیدوشرط والدین نیاز دارد. بعضی والدین فرزند خود را بیش از حد وابسته،  بعضی دیگر با محبت مشروط و برخی دیگر با گذاشتن معیارهای دست‌نیافتنی‌، بزرگ می‌کنند. در این شرایط کودک تنها با تأیید دیگران، احساس خوبی به خود دارد. چنین کودکی در بزرگسالی با هر شکست، انتقاد یا فقدانی فرومی‌‌ریزد و احساس بی‌ارزشی، درماندگی و افسردگی می‌کند.

علاوه بر این، فرد افسرده برای حفظ رابطه با دیگران و اجتناب از خشم و طرد شدن، بخش سازنده‌ خشم خود را سرکوب می‌کند. فرد هویت خود وابسته به تایید دیگران‌ را می‌داند و می‌ترسد با بروز خشم، تایید آنها را از دست بدهند. خشم نیرویی برای تصمیم‌گیری، اقدام و دفاع از خود است. خشم سرکوب‌شده به جای عمل، به صورت خودسرزنشی، احساس گناه و ناکامی بروز پیدا می‌کند. در این وضعیت، فرد با مشکلات زندگی مبارزه نمی‌کند، اما با خود در جنگ است. همین چرخه‌ درونی، افسردگی را عمیق‌تر می‌کند.

ج) مدل شناختی بک

  افسردگی در مدل بک با سه باور محوری تعریف می‌شود:

• «من باکفایت نیستم و از پس خودم برنمی‌آیم.»
• «دنیا جای خطرناک و بی‌رحمی است.»
• «هیچ چیز قرار نیست بهتر ‌شود.»

این سه‌ باور بنیادی، اغلب در دوران کودکی و نوجوانی شکل می‌گیرد. همراه شدن این باورها با خطاهای شناختی چون فاجعه‌سازی(بزرگنمایی بیش از حد مشکلات)، تعمیم افراطی(حکم کلی) و ذهن‌خوانی، مانند فیلتری سیاه ، نگاه فرد به جهان و آینده را تیره و تاریک می‌کند.

انواع افسردگی

افسردگی اساسی همیشه به یک شکل ظاهر نمی‌شود و انواع مختلفی دارد:

1. با ویژگی‌های سایکوتیک (روان‌پریشانه): افسردگی شدید همراه با توهم (شنیدن صدا) یا هذیان و باورهای غلط مثل اینکه «من شیطان هستم»
2. با الگوی فصلی: شروع و پایان افسردگی با تغییر فصول (معمولاً پاییز و زمستان) مرتبط است که به کاهش نور خورشید مربوط می‌شود.
3. افسردگی پیرا زایمانی: می‌تواند در دوران بارداری یا پس از زایمان رخ دهد و سلامت مادر و نوزاد را تهدید می‌کند.

مسیر درمان:

بسیار امیدوارکننده است که افسردگی اساسی، در شدیدترین حالت‌‌اش، هم قابل‌درمان است. درمان به صورت ترکیبی از دارو و روان‌درمانی موثر بوده است.

۱. دارودرمانی

دارو شخصیت شما را تغییر نمی‌دهند. بلکه شیمی مغز را تنظیم می‌کنند تا بستر لازم برای بهبود فراهم شود.

• SSRIها (مانند سرترالین، فلوکستین): رایج‌ترین داروها که بازجذب سروتونین را مهار می‌کنند.
• SNRIها (مانند ونلافاكسین): که بر سروتونین و نوراپی‌نفرین اثر می‌گذارند.
• نکته مهم: تاثیر داروها معمولاً پس از ۲ تا ۴ هفته مصرف مشخص می‌شود و نباید خودسرانه آن‌ها را قطع کرد.

۲. روان‌درمانی

در پژوهش‌های انجام شده، روان‌درمانی معادل و مؤثرتر از دارو عمل کرده‌است. روان‌درمانی در پیشگیری از عود دوباره افسردگی نقش کلیدی دارد.

درمان روان‌پویشی

رویکرد روان‌پویشی بر این اصل که افسردگی نتیجه‌ الگوهای شکل‌گرفته در کودکی است، تاکید دارد. درمانگر با پذیرش کامل فرد، به‌تدریج حس «من ارزشمند  هستم، حتی اگر اشتباه می‌‌کنم» را به او می‌دهد. این پذیرش، که برخلاف تجربه‌های کودکی فرد است، به‌مرور درونی می‌شود. فرد یاد می‌گیرد، خود را بدون نیاز به تأیید دیگران، دوست داشته باشد. درمانگر به فرد کمک می‌کند، موفقیت‌های خود را ببیند، احساس ارزشمندی داشته باشد.

در بخش دیگر درمان، تمرکز بر «خشم سرکوب‌شده» است. فرد افسرده خشم را به خود برمی‌گرداند و به‌جای حل مسائل، خود را سرزنش می‌کند. درمانگر با تمرکز بر روابط گذشته و اکنون فرد، خشم او را نسبت به والدین، دیگران و خود فرد شناسایی می‌کند تا به‌جای سرکوب، به شکل سالم بیان شود. این روش بخش «فعال و قاطع» شخصیت فرد را بیدار می‌کند. در نتیجه فرد با مسائل روبه‌رو می‌شود، تصمیم می‌گیرد و آن را عملی می‌کند.

2. درمان شناختی-رفتاری (CBT)

CBT به این‌که افکار، احساسات‌ و رفتار همدیگر را چطور تقویت می‌کنند، می‌پردازد.

در افسردگی؛ افکار منفی، رفتارهای اجتنابی و کاهش انرژی بر هم تاثیر دارند و یکدیگر را تقویت می‌کنند.

درمانگر CBT به فرد کمک می‌کند، چرخه افسردگی را بشناسد و برای تغییر آن تلاش کند. فعال‌سازی رفتاری (افزایش تدریجی فعالیت‌های لذت‌بخش و معنادار) یکی از راهکارهای موثر در این درمان است. این راهکار، سیستم پاداش مغز را دوباره فعال می‌کند و چرخه عدم فعالیت فرد افسرده را می‌شکند.

3. سبک زندگی، مکمل درمان

تغییرات سبک زندگی، افسردگی اساسی را  به تنهایی درمان نمی‌کنند، اما به روند بهبود سرعت می‌بخشد:

• ورزش: اثر ضدافسردگی ورزش منظم (به دلیل ترشح اندروفین و افزایشBDNF) با برخی داروها برابری می‌کند.
• رژیم غذایی: مصرف غذاهای ضدالتهاب، امگا ۳، سبزیجات در سلامت روده   و به تبع آن تأثیر مستقیم بر خلق دارد.