ترس، یکی از نخستین عوامل بقا انسان است. اما گاهی این عامل محافظت از انسان، فرد را دچار وضعیتی غیرطبیعی به نام فوبیا میکند. فوبیا و هراس یکی از شایعترین انواع اختلالات اضطرابی است. فرد مبتلا به فوبیا، ترس شدید، مداوم و غیرمنطقی در برابر یک شیء یا موقعیت را تجربه میکند. فوبیا در شکلهای متفاوتی وجود دارد؛ ترس از ارتفاع، حشرات، ترس از پرواز، آسانسور، خون، سوزن، تاریکی یا موقعیتهای طبیعی مانند سیل و طوفان.
این اختلال معمولاً در کودکی یا نوجوانی شروع میشود و در صورت عدم درمان، میتواند سالها طول بکشد. فوبیا کیفیت زندگی، عملکرد تحصیلی و شغلی و روابط فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. فرد مبتلا به فوبیا، در مواجهه با محرک ترس، دچار اضطراب شدید میگردد و سعی میکند از برخورد با آن محرک را اجتناب کند؛ اجتناب اختلال را تداوم میبخشد و دامنه آن را گستردهتر میکند.
در «کلینک خانه مینا» بر اساس ارزیابیتخصصی، درمان تخصصی فوبیا توسط رواندرمانگران با رویکردهای روانپویشی، روانکاوی و شناختی صورت میگیرد. اگر با این مسئله درگیر هستید، برای رزرو وقت و دریافت جلسه تشخیصی اقدام کنید تا روند درمان آغاز شود.
- آنلاین و حضوری
- پروتکل استاندارد
- پیگیری مستمر
فوبیا چگونه تعریف میشود؟
بر اساس معیارهای بالینی، فوبیا زمانی تشخیص داده میشود که شخص:
- در برابر یک شیء یا موقعیت مشخص ترس یا اضطراب شدید و فوری تجربه کند؛
- میزان ترس بیش از حد و نامتناسب با خطر واقعی باشد؛
- از مواجهه با محرک اجتناب کند یا مواجهه را با اضطراب شدید تحمل کند؛
- علائم آن حداقل ۶ ماه ادامه داشتهباشد؛
- این ترس باعث عملکرد روزمره فرد را دچار اختلال کند.
انواع فوبیا:
فوبیا انواع مشخصی دارد که هر کدام ویژگیهای خود را دارد. چهار گروه اصلی عبارتاند از:
فوبیای حیوانات
ترس از حیوانات؛ حیواناتی مثل سگ، گربه، پرندگان، مار، عنکبوت، سوسک و سایر حشرات. این نوع فوبیا معمولاً در کودکی شروع میشود و یکی از شایعترین انواع فوبیا است. فرد ممکن است از رفتن به پارک یا طبیعت خودداری کند. از باز کردن پنجرهها بترسد. حتی دیدن تصویر حیوانی درکتاب یا تلویزیون را نتواند تحمل کند.
فوبیای محیط طبیعی
ترس از ارتفاع، طوفان، آب عمیق، تاریکی یا فضاهای وسیع در این دسته قرار دارد. این گروه از فوبیا هم در کودکی ایجاد میشود و اگر درمان نگردد میتواند دامنه اجتناب را بسیار گسترده کند.
فوبیای خون، تزریق و جراحت
ترس از خون، سوزن، آزمایش دادن، تزریق یا دیدن جراحت…. این نوع فوبیا واکنش بدنی متفاوت ایجاد میکند. برخلاف سایر فوبیاها، این فوبیا باعث افت فشار خون و غش کردن میشود. به همین خاطر در درمان آن از تکنیکهای خاصی مانند «تنش به عضلات»، استفاده میشود.
فوبیای موقعیتی
ترس از موقعیت:
- پرواز با هواپیما
- آسانسور
- پل
- تونل
- رانندگی
این فوبیا بیشتر در نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شروع میشود. برخلاف فوبیای خون/تزریق، فرد در موقعیت غیرآسیبزا مشابه (مثل اتاقهای بسته دیگر) معمولاً دچار حمله نمیشود.
سایر فوبیاها
چیزهایی که درگروههای قبلی جا نمیگیرند، مثل ترس از استفراغ، خفه شدن، صداهای بلند، شخصیتهای کارتونی بزرگ، دکمه و اشیا پلاستیکی.
علائم فوبیا
نشانههای این اختلال در چهار سطح ظاهر میشوند:
علائم جسمانی
- تپش قلب
- تنگی نفس
- تعریق
- لرزش
- سرگیجه
- تهوع
- احساس بیقراری یا فرار
- در فوبیای خون/تزریق: افت فشار خون و احتمال غش کردن
علائم شناختی
- نگرانی شدید از مواجهه با محرک
- پیشبینی فاجعه («اگر آسانسور گیر کند، خفه میشوم»)
- افکار اغراقآمیز درباره خطر
- اشتغال ذهنی همراه با اجتناب از محرک
علائم عاطفی و هیجانی
- احساس ترس شدید و وحشتزدگی
- احساس ناتوانی و عجز
- شرم از اینکه دیگران ترس فرد را ببینند
علائم رفتاری
- اجتناب از موقعیت
- فرار از موقعیت
- انجام فعالیتهای فرد بر اساس اجتناب
- درخواست همراه داشتن
فوبیا چه پیامدهایی دارد؟
فوبیا در ابتدا بیخطر به نظر میرسد («ترس از عنکبوت که مهم نیست!»). اما پیامدهای آن در زندگی فرد بسیار جدی است. این چرخۀ ترس و فوبیا، با هر بار اجتناب از سوژه قویتر میشود و فرد کمکم، نه تنها از سوژه اصلی فوبیا، بلکه از هر چیزی که یادآور آن است، میترسد و اجتناب میکند.
افراد مبتلا به فوبیا به واسطۀ اجتناب از موقعیتهایی که برای آنها ترسناک است، دایرۀ فعالیتهای اجتماعی خود را محدود میکنند و منزوی میشوند. این انزوا و فاصله اجتماعی زمینهساز ابتلای فرد به اختلالاتی مثل افسردگی است.
فوبیا چگونه به وجود میآید؟
تحقیقات نشان میدهد فوبیا نتیجه عوامل زیستی، تجربههای شخصی و یادگیری غیرمستقیم است.
نقش ژنتیک و زیستشناسی
پژوهشها نشان میدهند، ۳۰٪ از بستگان درجه یک افراد مبتلا، نوعی از فوبیا را تجربه میکنند. این موضوع نشان میدهد عوامل ارثی و ساختار سیستم عصبی شخص را آسیبپذیرتر کنند.
تجربههای آسیبزا یا مواجهههای ناخوشایند
فوبیا گاهی بعد از یک تجربه واقعی (گیر افتادن در آسانسور، گازگرفتهشدن توسط سگ و یا مواجهه با حادثهای وحشتناک) آغاز میشود. اما نکته مهم این است، همه افراد پس از حادثه مبتلا به فوبیا نمیشوند، تنها افرادی مبتلا به فوبیا میگردند که آمادگی عصبی یا روانی دارند.
یادگیری مشاهدهای و انتقال اطلاعات
دیدن ترس دیگران، در ذهن کودک ثبت شود (مشاهدۀ جیغزدن یکی از والدین با دیدن سوسک و شنیدن داستانی درباره سقوط هواپیما). گاهی تذکر مکرر دیگران درباره یک خطر، فوبیا را ایجاد میکند. (مثل مادری که به کودکش برای نزدیک نشدن به دریا تذکر میدهد)
آمادگی تکاملی
انسان بهطور طبیعی برای ترسیدن از برخی چیزها «آمادهتر» است، مثل ارتفاع، تاریکی، حیوانات خاص و آبهای عمیق. زیرا این موضوعات در گذشته تهدید واقعی برای بقا انسان بودند.
درمان فوبیا
فوبیا یکی از قابلدرمانترین اختلالات اضطرابی است. درمانهای فعلی نتایج سریع و پایداری ایجاد میکنند.
مواجههدرمانی
مواجههدرمانی معمولترین روش درمان فوبیا است. در این روش فرد، تدریجی، ساختارمند و به صورت امن با محرک ترس مواجه میگردد. فرد میآموزد موضوعی که از آن میترسد، در واقع خطری ندارد و اضطراب را میتواند تحمل کند و دیگر از آن اجتناب نمیکند.
مواجهه با فوبیا در قالب خیال، تصویر، واقعیت یا واقعیت مجازی میتواند صورت گیرد.
درمان شناختیرفتاری
در درمان شناختیرفتاری، سعی میشود افکار اغراقآمیز و خطرناک شناسایی شود، باورهای نادرست فرد اصلاح گردد و با کمک تمرین مواجهه، رفتارهای اجتنابی کنار گذاشته شود.
درمان روانپویشی
در شرایطی که فوبیا ریشه در تجربههای گذشته، تعارضهای درونی و شرم مزمن دارد، درمان روانپویشی کمککننده است. فرد منبع اضطراب خود را پیدا و الگوهای عمیق را اصلاح میکند. این روش برای افرادی که چند فوبیا دارند یا در کنار فوبیا دچار اضطرابهای دیگر نیز هستند، کارا و مفید است.
دارودرمانی
دارو، درمان اصلی فوبیا نیست. دربعضی از موارد، به صورت کوتاهمدت استفاده میشود. معمولاً مصرف تنها دارو توصیه نمیشود، لازم است همراه با درمان روانشناختی باشد.
درمان فوبیای، خون/تزریق این نوع فوبیا به روش خاصی برای درمان نیاز دارد، در این روش برای جلوگیری از افت فشار خون به عضلات تنش میدهند. متخصص به فرد آموزش میدهد تا هنگام مواجهه با موضوعی که از آن میترسد عضلات پا، دست و بدن را منقبض کند تا احتمال غش کردن و از حال رفتن کم شود. با این روش بهتدریج واکنش بدنی از بین میرود.
جمعبندی
فوبیا ترسی عادی و متناسب با واقعیت نیست تا تلاش کنیم با آن سازگار شویم. فوبیا اختلالی است که آزادی، تصمیم گیری و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار می دهد. پژوهشها نشان دادهاست؛ هر چه افراد زودتر برای درمان فوبیا اقدام میکنند، سریعتر نتیجه میگیرند.
درمان فوبيا در خانه مينا
فوبيا نوعي ترس عادي و متناسب با واقعيت نيست که تلاش کنيم با آن بسازيم و کنار بياييم. فوبيا اختلالي رواني است که ميتواند آزادي، تصميمهاي روزمره و کيفيت زندگي را تحت تاثير قرار دهد. پژوهشها نشان دادهاند هرچه افراد زودتر براي درمان فوبيا اقدام کنند، سريعتر نتيجه ميگيرند.
در خانه مينا خدمات تخصصي روان درماني براي درمان فوبيا ارائه ميشود. اگر احساس ميکنيد ترسهايتان بخشي از زندگي شما را محدود کرده، ميتوانيد براي رزرو جلسه تشخيصي اقدام کنيد تا مسير درمان مناسب شما مشخص شود.
سوالات متداول
فوبيا دقيقا چه تفاوتي با ترس طبيعي دارد؟
ترس طبيعي با خطر واقعي متناسب است، اما فوبيا واکنشي شديد و نامتناسب به محرکي است که خطر واقعي ندارد. اين ترس پايدار است و باعث اجتناب افراطي ميشود.
آيا فوبيا بدون درمان برطرف ميشود؟
در بسياري از موارد خير. فوبيا معمولا با گذشت زمان شديدتر ميشود زيرا اجتناب چرخه ترس را تقويت ميکند. درمان ميتواند اين چرخه را متوقف کند.
آيا درمان فوبيا دردناک يا سخت است؟
چه مدت طول ميکشد تا فوبيا درمان شود؟
آيا درمان روان درماني براي فوبيا موثر است؟
بله. درمانهاي مبتني بر مواجهه، شناختي رفتاري و روان پويشي هر کدام بسته به ريشه مشکل ميتوانند اثرگذار باشند و در کنار هم بهترين نتيجه را ميدهند.
آيا ممکن است فرد چند فوبيا را همزمان تجربه کند؟
بله. افراد زيادي بيش از يک فوبيا دارند، به ويژه اگر زمينه اضطراب يا تجربه هاي آسيب زا داشته باشند.