از دیدگاه روانکاوی، بدن فقط یک ساختار فیزیولوژیکی-زیستی نیست. بدن میتواند صحنۀ نمایش روان باشد؛ جایی که اضطرابها، شرمها، خشمها، فقدانها، میل به دیدهشدن یا حتی بحرانهای هویتی، گاهی بهجای آنکه در قالب کلمات بیان شوند، بر سطح بدن نقش میبندند.
انجام دادن تتو یا پیرسینگ، جراحی زیبایی و شکلهای دیگر تغییر بدن، به طور کلی همیشه به یک معنا نیستند. برای بسیاری از افراد، این انتخابها میتوانند زیباییشناختی، فرهنگی، هنری، آیینی یا هویتی باشند، به طور مثال کسی ممکن است تتویی را به یاد یک عزیز از دسترفته یا نمادین کردن یک خاطره خوب انتخاب کند؛ دیگری ممکن است تتو کردن یا پیرسینگ را نشان مالکیت بر بدن خود، در برخورد با نگرانیهای روانی مرتبط با ظاهرش بداند، یا فردی آن را بخشی از سبک هویت شخصی تلقی کند. بنابراین، آنچه در این نوشتار میآید بدین معنا نیست که هر نوع تغییر بدنی را نشانۀ آسیب روانی بدانیم.
وقتی قصد آن را داریم که از منظر روانکاوانه علل برخی از دستکاریهای سطح بدن را بدانیم، قابل توجه است که این نکته را در نظر بگیریم که روانکاوی بیش از آنکه به تفسیر خودِ رفتار علاقهمند باشد، به معنای شخصی پنهان شده در پسِ رفتار فرد توجه میکند. به این منظور میتوان سوال را از این که «چرا مردم بدن خود را تغییر میدهند؟» به این شکل که «این تغییر بدنی برای این فرد خاص چه کارکردی دارد؟» مطرح کرد.
روانکاوانی نظیر الساندرا لاما توضیح میدهند که بسیاری از رفتارهای مربوط به تغییر بدن، ریشه در دنیای درونی فرد و رابطۀ او با احساس هویت، شرم، فقدان، یا کنترل دارند. به عبارتی برخی افراد در عمق روان خود، احساس انسجام کافی ندارند؛ به این معنا که تصور فرد از خودش بهاندازهای ثبات ندارد که بتواند بدون تأیید دیگران نیز احساس ارزشمندی کند. گویی مرزهای «خود» درونیشان شکننده است و همواره در جستجوی مسیری برای جبران فقدان احساس انسجام خود میباشند. در چنین شرایطی، تغییر بدن میتواند تلاشی برای ساختن یک هویت پذیرفتنی باشد و دستکاری بدنی ممکن است به فرد این حس را بدهد که «من بالاخره هویتی مشخص دارم».
انسجام هویت بدنی چه ارتباطی با تغییر بدن دارد؟
از دیدگاه روان کاوی وقتی فردی احساس میکند درون خودش هویت ارزشمند و باثباتی ندارد، ممکن است تغییر دادن بدن برای او چیزی فراتر از تغییر ظاهر باشد؛ یعنی راهی برای اینکه بتواند احساس کند خودش را تعریف کرده، به خودش ارزشمندی داده یا به تصویری مشخص از خودش رسیده است.
برای مثال، ممکن است فرد با ایجاد تغییرات ظاهری احساس کند:
- حالا درباره ظاهرم کمتر نگرانم.
- حالا چیزی دارم که مرا خاص میکند.
- حالا احساس میکنم بر بخشی از زندگیام کنترل دارم.
- حالا میتوانم خودم را به شکلی ارزشمند تعریف کنم.
بنابراین، تغییر بدن میتواند تلاشی برای رسیدن به احساس هویت و کنترل باشد؛ گویی فرد میخواهد از طریق یک تغییر ملموس در بدن، به ثبات در رابطه با تجربۀ درونی و روانی دست پیدا کند.
بدن در بستر روابط اولیه
رابطۀ انسان با بدنش از همان آغاز، در خلأ شکل نمیگیرد. نوزاد بدن خود را فقط از درون تجربه نمیکند؛ بدن او در آغوش، نگاه، لمس، مراقبت و پاسخهای دیگری معنا پیدا میکند. بدن، از همان سالهای نخست، هم تجربهای شخصی است و هم تجربهای رابطهای.
وقتی مراقب اولیه، بدن کودک را با توجه، پذیرش و مراقبت در برمیگیرد، کودک بهتدریج میتواند بدن خود را جایی امنتر برای بودن تجربه کند.ارتباطی که کودک در نتیجه این پذیرش و مراقبت با بدن خود میسازد، بر بستر خواستنی بودن شکل میگیرد؛ اما اگر ارتباط با مراقب اولیه، ناامن یا بیثبات باشد و بدن با کنترل، بیتوجهی، نفوذگری یا طرد همراه شود، تصویر بدنی کودک نیز ممکن است با اضطراب، ناامنی یا بیگانگی آمیخته شود.
این به معنای آن نیست که هر تجربۀ دشوار در کودکی مستقیماً به دستکاری بدن در بزرگسالی منتهی میشود. اما در برخی افراد، بدن بعدها به محلی برای بازسازی رابطه با خود و دیگری تبدیل میشود. کسی که بدنش را همواره زیر نگاه قضاوتگر، کنترلگر یا تحقیرکننده تجربه کرده، ممکن است در بزرگسالی بخواهد روی همان بدن چیزی ثبت کند که این بار از انتخاب خودش میآید.
برای مثال، کودکی را تصور کنیم که بارها و بارها ظاهرش موضوع کنترل بوده است: «این لباس رو نپوش»، «اینطوری ننشین»، «بدنت زشته»، «موهات بد شده». یا کودکی که حریم بدنیاش جدی گرفته نشده و بدنش همیشه در اختیار نگاه و خواست دیگران بوده است. برای چنین فردی، بدن ممکن است نه بهعنوان خانهای شخصی، بلکه بهعنوان چیزی متعلق به دیگران تجربه شود و برای اینکه احساس کند فرد مشخص و متمایزی است، به نشانههای قابل رویت بیرونی متوسل شود.
در اینجاست که تغییر بدن، در برخی موارد، معنایی فراتر از زیبایی پیدا میکند. گویی فرد میخواهد رابطهاش را با بدنی که زمانی در اختیار نگاه دیگری بوده، دوباره از نو تعریف کند.
بدن من نامرئی و کنترل شدنی نیست
یکی از تجربههایی که میتواند در پس برخی شکلهای تغییر بدن قرار بگیرد، تجربۀ دیدهنشدن است. دیدهنشدن فقط به معنای آن نیست که کسی به ظاهر فرد توجه نکرده باشد. گاهی فرد در سطحی عمیقتر احساس میکند میلها، رنجها، نیازها یا حتی بودنش برای دیگری قابل مشاهده نبوده است.
در چنین وضعیتی، بدن ممکن است به یکی از صحنهها برای اعلام حضور تبدیل شود. تتوی بزرگ، پیرسینگهای متعدد، تغییرات برجستۀ ظاهری یا جراحیهای مکرر، در برخی افراد، میتوانند تلاشی باشند برای اینکه چیزی از خود بالاخره دیده شود.
این دیدهشدن همیشه از جنس نمایش یا جلب توجه ساده نیست. گاهی فرد میخواهد چیزی را که در رابطه شنیده نشده، بر بدن قابل مشاهده کند. انگار بدن به جای روان میگوید: “من اینجا هستم. چیزی در من هست که باید دیده شود.”
از نگاه روانکاوی، چنین رفتاری را نمیتوان صرفاً به میل به زیبایی یا خودنمایی تقلیل داد. ممکن است فردی که در روابط اولیه فقط وقتی دیده میشده که مطابق خواست دیگری بوده، بعدها بدنش را به جایی برای مذاکره با همان نگاه تبدیل کند. او این بار میخواهد خودش تعیین کند چگونه دیده شود، چه چیزی از او دیده شود و چه تصویری از خود به جهان نشان دهد.فرد گرچه انکار میکند که ارزشمندی خودش را بهشدت وابسته به نگاه دیگران میداند، اما وقتی دیگران تغییرات بدنی او را میبینند و به آن توجه نشان میدهند، احساس بهتری نسبت به خودش دارد؛ هرچند که چون مساله صرفا دیده شدن بیرونی نیست، تعارض تولید شده در درون تا زمان حل نشدن، به شکل الگوهای رفتاری متفاوت خود را نشان خواهد داد.
از دردی میگریم که از آنِ من است
آیا ممکن است گاهی آنچه فرد نمیتواند دربارۀ درد، خشم یا فقدان خود بیان کند، از طریق بدنش به نمایش گذاشته شود؟ جواب مثبت است. در بعضی افراد، هیجانهای اضطرابآور قابل نمادپردازی کلامی نیستند؛ یعنی فرد نمیتواند خشم، فقدان یا درد روانی تجربهشده اش را به زبان بیاورد. در نتیجه، بدن تبدیل به رسانۀ بیان تبدیل میشود. درد ناشی از پیرسینگ یا تتو، گاهی میتواند شکلی بیرونی شده یا حتی کنترل شده درد روانی باشد. برخی روانکاوان معتقدند که بعضی افراد، ظرفیت تحمل درونروانی پایینی دارند و نمیتوانند با تعارضات درونیشان به شیوهای درمان کننده مواجه شوند، بدین روی درد فیزیکی قابل دیدن و تجربه کردن خود خواسته را تحملپذیرتر و قابلکنترلتر از درد عاطفی مییابند. تاکید بر مفهوم کنترل از این لحاظ حائز اهمیت است که گاهی فرد معتقد است ترومای تجربه شده که رنجی پایانناپذیر برای او داشته ، یک رویداد بیرونی خارج از حیطه کنترل بوده است “دیگری با من آن چه را کرد که خود نخواستم”.
به همین دلیل، بعضی افراد بعدها برای نمادپذیر کردن درد ناشی از ترومای تجربه شده، به جای پردازش صحیح آن، جذب رفتارهایی میشوند که عنصر «کنترل فعال» دارند، حتی اگر دردناک باشند. در این انتخاب، فرد تصور میکند گرچه در ترومای تجربه شده نقشی نداشته و در حل تعارضات ناشی از آن ناتوان است ، اما در تبدیل درد و رنج خود به شکل درد تتو یا جراحی، وقتی خودخواسته باشد، توانمند است. از دید روانی درد خودخواسته با درد تحمیلشده فرق دارد. فرد ممکن است ناخودآگاه بگوید:
«این بار “من” انتخاب کردم.»
بدن به پروژهای بیپایان تبدیل میشود
نکتۀ مهم در فهم روانشناختی تغییرات بدن، این است که مسئله صرفاً خودِ تغییر نیست، بلکه رابطۀ فرد با این تغییر و کارکردی است که در زندگی روانی او پیدا میکند. مرز میان بیان خلاقانه و چرخۀ فرساینده ، جایی قابل تشخیص میشود که یک تتو،یا جراحی ، برای فردی تجربهای سالم از خلاقیت یا نماد سازی باشد، اما همان رفتار، برای فردی دیگر، ممکن است به بخشی از چرخهای تبدیل شود که هر بار رضایتی موقت ایجاد میکند، بیآنکه احساس نارضایتی درونی را بهطور پایدار برطرف سازد.
مسئله ، خودِ تغییر بدن نیست؛ مسئله از جایی آغاز میشود که بدن به محملی برای آرامکردن شرم، اضطراب، احساس نقص یا گسست هویتی تبدیل میشود. در این حالت، فرد پس از هر تغییر برای مدتی آرام میشود، اما خیلی زود نقص تازهای پیدا میکند: بینی، پوست، لب، عضله، مو یا بخش دیگری از بدن. بدن به پروژهای بیپایان تبدیل میشود؛ پروژهای که قرار است روان را آرام کند، اما آرامش آن کوتاهمدت و همواره با مشغولیتهای ذهنی در خصوص قضاوتهای بیرونی، تعارض از دیده شدن و وسواسهای فکری برای تغییرات مداوم بدنی همراه است .
در چنین وضعیتی، تغییر بدن، دیگر صرفاً بیان هویت نیست. ممکن است به نشانهای بیرونی از یک تعارض ناگفته درونی تبدیل شود که هنوز در سطح روان و رابطه فهمیده نشده است. فرد بهجای آنکه بتواند دربارۀ شرم، طردشدگی، خشم یا احساس ناکافیبودن فکر کند، آنها را روی بدن اجرا میکند.
اینجاست که میتوان از وجه بیمارگون یا فرسایندۀ دستکاری بدن حرف زد؛ از این جهت که بدن به تنها راه تحمل رنج تبدیل میشود. اگر تغییر بدن به فرد کمک کند بدنش را خانهای آشناتر و قابل سکونتتر تجربه کند، میتواند بخشی از مسیر شکلدادن به خود باشد. اما اگر تنها راه تحمل شرم، درد، گسست یا احساس بیارزشی باشد، احتمالاً بهتنهایی کافی نخواهد بود. در چنین شرایطی، شاید لازم باشد در کنار توجه به بدن، به تجربههای عاطفی و رابطههایی نیز پرداخت که این احساسات در بستر آنها شکل گرفتهاند. فرد میتواند بهتدریج بیاموزد که احساس ارزشمندی خود را تنها به ظاهر، تأیید دیگران یا تغییرات بدنی وابسته نکند و برای تجربههای دردناک خود، راههایی غیر از دستکاری بدن برای بیان و پردازش بیابد. این مسیر لزوماً به معنای کنار گذاشتن تغییرات بدنی نیست؛ بلکه به معنای گسترش انتخابهاست، بهگونهای که تغییر بدن از تنها راه تسکین رنج یا تثبیت هویت، به یکی از انتخابهای ممکن فرد تبدیل شود. در صورت تداوم رنج یا احساس اجبار به تغییرات مکرر، رواندرمانی نیز میتواند فضایی امن برای شناخت این تعارضها و یافتن راههای پایدارتر مواجهه با آنها فراهم کند.
منابع:
1. Lemma, A. (2010). Under the skin: A psychoanalytic study of body modification. Routledge.
2. Karacaoglan, U. (2012). Tattoo and taboo: On the meaning of tattoos in the analytic process. The International Journal of Psychoanalysis.
3. Lemma, A. (2010). Copies without originals: The psychodynamics of cosmetic surgery. The Psychoanalytic Quarterly.
4. Namir, S. (2006). Embodiments and disembodiments: The relation of body modifications to two psychoanalytic treatments. Psychoanalysis, Culture & Society
5. Macedo, S. (2021). Reclaiming the body through tattoos. European Scientific Journal, 17(22), 37.